Iwona Moczydłowska Konsultant MSCDN Wydział w Siedlcach eTwinning narzędziem realizacji nowej podstawy programowej Piąta rocznica programu eTwinning zbiegła się z okresem zmian w polskiej szkole, wyznaczonych m.in. nową podstawą programową1. Lektura tego dokumentu pozwala odnaleźć powiązania z Programem i wskazać na eTwinning jako narzędzie realizacji NPP. Skoro tak, to kto, kiedy i jak ma posługiwać się tym narzędziem? Jakie są implikacje zapisów zawartych w kluczowym dokumencie oświatowym dla tych nauczycieli i szkół, którzy już znaleźli swoje miejsce w eTwinningu? Czy reforma oświaty stwarza warunki dla dalszego rozwoju programu w Polsce? Na początek przyjrzyjmy się, jakie jest miejsce technologii, metody projektów i współpracy międzynarodowej w podstawie. TIK w NPP Przygotowanie uczniów do życia w społeczeństwie informacyjnym jest zadaniem szkoły. „Nauczyciele powinni stwarzać uczniom warunki do nabywania umiejętności wyszukiwania, porządkowania i wykorzystywania informacji z różnych źródeł oraz posługiwania się przy TIK na zajęciach z różnych przedmiotów.” NPP wprowadza zajęcia komputerowe od pierwszej klasy szkoły podstawowej, a komputer z dostępem do Internetu stanowić ma wyposażenie każdej sali lekcyjnej, przynajmniej w okresie wczesnoszkolnym. Umiejętność posługiwania się TIK zaliczona została do najważniejszych umiejętności zdobywanych w szkole. Tak więc jest solidna podstawa dla eTwinningu, jednak podkreślić należy, iż pomimo wyraźnego wskazania w NPP na potrzebę wykorzystania TIK, dotyczy ona Internetu jako źródła materiałów, a nie jako medium komunikacyjnego. Z drugiej strony powszechne zainteresowanie młodzieży technologią Web 2.0, stanowi dobry prognostyk dla rozwoju współpracy międzynarodowej szkół przez Internet. Projekt w NPP NPP bezpośrednio i pośrednio wskazuje na projekt edukacyjny jako zalecaną metodę i sposób osiągania celów. Poczesne miejsce projekt zajmuje na poziomie gimnazjum, gdzie w szczególnym przypadku przedmiotu WOS wręcz określony został procent treści realizowanych tą metodą - 20 (w szkole ponadgimnazjalnej – nie mniej niż 10). Efektem kształcenia ma być stosowanie w praktyce podstawowych zasad organizacji pracy, takich jak ustalenie celu, planowanie, podział zadań, harmonogram, ocena efektów. Dla innych przedmiotów nie ma w podstawie tak precyzyjnych zaleceń, ale metoda pojawia się w kontekście rozwijania umiejętności pracy w grupie na języku obcym i zajęciach komputerowych. Autorzy reformy pracują nad rewolucyjnym pomysłem włączenia projektu do egzaminu gimnazjalnego: Każdy uczeń będzie miał obowiązek aktywnego uczestnictwa w zaplanowaniu i zrealizowaniu zespołowego projektu - pod kierunkiem nauczyciela - oraz w publicznym przedstawieniu jego rezultatów. Jak wiadomo, praca metodą projektu wymaga czasu. Zmiany w podstawie programowej i ramowych planach nauczania wychodzą naprzeciw oczekiwaniom w tym względzie. Dzięki spójności programowej gimnazjum i szkoły ponadgimnazjalnej jest mniej treści do zrealizowania w określonym czasie i dłuższy czas przeznaczony na naukę każdego przedmiotu. Pozwala to nauczycielom głębiej wejść w każdy temat, a przede wszystkim sięgać do bardziej skutecznych, aczkolwiek czasochłonnych metod nauczania, takich jak projekt. Wykorzystaniu metody projektu sprzyjają też zmiany w ramowych planach nauczania2 -nieokreślanie liczby godzin obowiązkowych zajęć edukacyjnych w wymiarze tygodniowym, tylko w cyklu kształcenia. W efekcie możliwa jest różna organizacja pracy szkoły w niektóre dni czy tygodnie, i zorganizowanie całych dni nauki poświęconych na realizację projektu. Współpraca międzynarodowa w NPP W NPP nie ma wskazań odnośnie współpracy międzynarodowej, wyjątek potwierdzający regułę stanowi zapis w zaleceniach dla języka obcego na poziomie IV.2, czyli szkół dwujęzycznych, gdzie jako warunek konieczny do osiągnięcia wymagań wpisane zostało uczestnictwo w projektach i programach współpracy międzynarodowej i kontakt z użytkownikami języka. Zważywszy jednak na fakt, iż kontakt z innymi użytkownikami języka i autentyczne sytuacje komunikacyjne nieporównywanie lepiej służą osiąganiu wymagań w zakresie umiejętności posługiwania się językami obcymi niż sztuczne sytuacje dydaktyczne w monojęzycznym środowisku klasy szkolnej, szkoły coraz częściej otwierają się na współpracę międzynarodową. Dodatkową wartością jest możliwość komunikacji międzykulturowej, co pozwala szkole realizować zadanie budowania postaw ciekawości, tolerancji i otwartości wobec innych kultur. Osobiste wzajemne relacje z przedstawicielami innej kultury pozwalają nie tylko gromadzić informacje, ale i badać kwestie z różnych perspektyw. Projekt eTwinning a program nauczania - temat i cele projektu Gdzie szukać tematów i celów projektów: w podstawie, czy poza nią? Biorąc pod uwagę, iż NPP zawiera cele i treści niezbędne dla sprawnego i odpowiedzialnego funkcjonowania w społeczeństwie, i określa, czego szkoła jest zobowiązana nauczyć ucznia o przeciętnych uzdolnieniach (a takich uczniów jest większość), to właśnie podstawa stanowi bazę dla projektów oraz inspirację. Z drugiej strony podstawa zobowiązuje nauczyciela do wzbogacania i pogłębiania treści nauczania stosownie do uzdolnień jego uczniów. Dla określonej szkoły lub klasy można w programie nauczania przewidzieć znacznie szerszy i bardziej zaawansowany materiał, można też zaplanować jego realizację w części lub całości metodą projektu. Zakres materiału nie jest jednak zagadnieniem samym w sobie, chodzi bowiem o wykorzystanie posiadanych wiadomości podczas wykonywania zadań i rozwiązywania problemów oraz rozwijanie kompetencji kluczowych. Autorzy podstawy położyli wyraźny nacisk na użycie wiedzy, na większy zakres umiejętności, a nie poszerzanie tematyki. Istotą jest wykorzystanie bieżącej pracy nauczyciela do bliźniaczej współpracy klas/szkół a pomocą TIK i nadanie nauczaniu wymiaru europejskiego. Jedną z możliwości realizacji projektu jest tzw. godzina karciana. Wydawać by się mogło, że to doskonałe rozwiązanie: w projekcie weźmie udział grupa zainteresowanych uczniów, a nauczyciel efektywnie spożytkuje czas. Jednak ta zasada może mieć zastosowanie, jeśli celem projektu jest zwiększenie szans edukacyjnych określonej grupy uczniów np. zdolnych. Skoro jednak projekty eTwinning dają tak wiele korzyści, to dlaczego ograniczać ich dobrodziejstwo tylko do wybranych uczniów? Poza tym, jak skutecznie rozwijać kompetencje kluczowe wszystkich uczniów, do czego przecież zobowiązuje podstawa programowa? Stąd oczywistym wydaje się, że to obowiązkowe zajęcia lekcyjne mają być wykorzystane do urzeczywistnienia idei pracy zespołowej. Nie oznacza to, że praca ma być ograniczona do lekcji; eTwinning – nie powinien być jednak dodatkowym zajęciem pozalekcyjnym, które wybiorą zdolniejsi uczniowie. Współpraca nauczycieli Najczęściej spotykanym w eTwinningu modelem są projekty realizowane przez jednego nauczyciela. Pierwsze mają zwykle charakter ogólny i najczęściej dotyczą zagadnień kulturowych. Z czasem ogniskują się wokół bardziej precyzyjnych zagadnień, a obszar działań zawęża się. Dobrym pomysłem jest podejście CLIL (Content and Language Integrated Learning), które zakłada nauczanie języka obcego i określonego przedmiotu. Ponieważ sama obecność terminologii (language) i treści przedmiotowych (content) nie oznacza CLIL, konieczne jest jeszcze uwzględnienie umiejętności przedmiotowych. Prowadzi to w naturalny sposób do współpracy nauczyciela języka i nauczyciela przedmiotu oraz tzw. team teaching – nauczyciele wspólnie opracowują koncepcję, analizują wymagania programowe ogólne i przedmiotowe z uwzględnieniem korelacji lub integracji międzyprzedmiotowej, i wreszcie prowadzą zajęcia – razem lub oddzielnie, zamykając cykl wspólną ewaluacją. Taka współpraca może dotyczyć nauczycieli wszystkich przedmiotów. W kontekście nowej podstawy programowej pożądane jest zwrócenie uwagi na tematy z obszaru nauk przyrodniczych i ścisłych – zgodnie z priorytetami Strategii Lizbońskiej. Naturalnym sojusznikiem każdego nauczyciela realizującego projekt eTwinning jest również bibliotekarz, jako dysponent użytecznych zasobów tj. źródeł wiedzy i sprzętu. Zapis w podstawie programowej jest bardzo precyzyjny: „Nauczyciele wszystkich przedmiotów powinni odwoływać się do zasobów biblioteki szkolnej i współpracować z nauczycielami bibliotekarzami.” Integracja projektu z programem nauczania Możliwość nauczania blokowego i okresowego sprzyja realizacji projektów, wyzwanie stanowi zintegrowanie ich z programem nauczania. Projekt trzeba dokładnie i nie za obszernie zaplanować określając temat, cele, metody pracy, terminy, kryteria oceny, a następnie przekonać dyrektora, że ta innowacja wpisuje się w strategię rozwoju szkoły. Dodatkowym ułatwieniem jest stosunkowo prosta procedura dopuszczania programów do użytku szkolnego. Zgodnie z odpowiednim rozporządzeniem MEN3, nauczyciel lub zespół nauczycieli przedstawia program dyrektorowi szkoły, a ten - po zasięgnięciu opinii Rady Pedagogicznej – dopuszcza program do użytku. Włączenie projektu do programu oznacza uznanie go za jeden ze sposobów osiągania celów kształcenia i wychowania. Niezależnie od tego, czy projekt eTwinning jest jednoprzedmiotowy, wieloprzedmiotowy czy międzyprzedmiotowy, wpleciony w program sprawia, że realizacja materiału staje się bardziej atrakcyjna zarówno dla ucznia jak i nauczyciela. Warunki skuteczności narzędzia Projekt eTwinning jest skutecznym narzędziem realizacji podstawy programowej, o ile spełnionych jest kilka warunków. Przede wszystkim projekt powinien współgrać z kluczowymi dokumentami szkoły i strategią jej rozwoju. Dzieje się tak, gdy w misji i wizji szkoły zawarta jest koncepcja m.in. TIK w edukacji, współpracy międzynarodowej. W standardach i celach szkoły powinny znaleźć się takie jak, „każdy uczeń bierze aktywny udział w przynajmniej jednym projekcie międzynarodowym”, zaś na poziomie zaawansowanym „każdy uczeń regularnie uczestniczy w różnych projektach międzynarodowych w czasie całego etapu kształcenia”. Te standardy muszą odnosić się do wszystkich uczniów – tak aby mogli je osiągnąć samodzielnie lub z pomocą, i to w ramach określonych zasobów szkoły. Projekt pozostaje w zgodzie z podstawą programową, jeśli buduje użyteczną wiedzę, ale również wpływa na rozwój umiejętności i kształtowanie postaw4. Bez względu na to, czy odwoływać będziemy się do nowej podstawy programowej, czy też do dokumentów europejskich,5 dobry projekt przyczynia się do rozwijania kompetencji kluczowych6, potrzebnych do samorealizacji i rozwoju osobistego, bycia aktywnym obywatelem, integracji społecznej i zatrudnienia. Projekt musi uwzględniać warunki, w jakich jest realizowany: zasoby techniczne szkoły, organizację pracy, umiejętności nauczyciela oraz być dostosowany do możliwości uczniów i odpowiadać na ich zdiagnozowane potrzeby. Wreszcie, powinien stanowić integralną część programu szkoły, również wychowawczego. Taki projekt to Serious Fun - zapewnia naukę przez zabawę, niesie wyzwania motywując do pracy i rozwoju osobistego i społecznego, pomaga w gromadzeniu wiedzy, a zarazem sprzyja samodzielności myślenia i przyczynia się do wyzwolenia uczniowskiej kreatywności. Wnioski Co wynika z nowej podstawie programowej i innych dokumentów reformy oświatowej dla nauczycieli i dyrektorów szkół zaangażowanych w eTwinning, dla ich organów prowadzących i nadzorujących, dla placówek doskonalenia nauczycieli? Aby skutecznie realizować podstawę i sprostać wyzwaniom nowych czasów, nauczyciele powinni coraz śmielej sięgać po metodę projektu, technologie informacyjno-komunikacyjne, współpracę międzynarodową, traktując je jako narzędzia pedagogiczne w nauczaniu przedmiotowym. Powinni włączyć projekty eTwinning jako innowacje programowe do codziennej praktyki szkolnej. Nieodzowne jest zapewnienie autonomii uczniów – świadome przyjęcie roli „przewodnika stojącego na boku” i rezygnacja z roli „mędrca na scenie”, zaangażowanie uczniów nie tylko w proces realizacji projektu, ale również w proces planowania i ewaluacji. Należy dążyć do modelu projektu interaktywnego, zaplanować więcej komunikacji pomiędzy uczniami ze szkół partnerskich. Ważne jest również, aby podejmować współpracę z innymi nauczycielami. Współpraca w wymiarze międzynarodowym jest oczywista, ale równie istotna jest współpraca we własnej szkole; potrzebna jest gotowość i umiejętność dzielenia odpowiedzialności. Zadaniem dyrektorów szkół i przedszkoli jest umożliwić realizację projektów eTwinning zapewniając sprzęt, oprogramowanie, właściwą organizację pracy (np. jedne zajęcia tygodniowo dla każdego przedmiotu w pracowni komputerowej), wsparcie techniczne, odpowiedni plan doskonalenia nauczycieli. Dyrektor może powołać w szkole zespół eTwinnig tworząc w ten sposób ramy organizacyjne dla współpracy nauczycieli w zakresie planowania, realizacji i ewaluacji projektów. Ideałem jest podejście całą szkołą, kiedy projekty są realizowane na różnych przedmiotach, przez wielu nauczycieli, a efekty poddawane systematycznej ocenie i refleksji. Przyjemnym zadaniem dyrektora jest organizacja przedsięwzięć promujących osiągnięcia uczestników projektu – wewnątrz szkoły oraz na zewnątrz oraz docenianie wysiłku nauczycieli realizujących projekty eTwinning. Dla ośrodków doskonalenia nauczycieli istotny jest fakt, że do realizacji projektów nauczycielom potrzebne są kompetencje, których sami nauczają: cyfrowe, językowe, społeczne i międzykulturowe. Oferta doskonalenia powinna uwzględniać szkolenia z zakresu posługiwania się technologią – i to na różnych poziomach zaawansowania, w różnych celach, m.in. wykorzystania TIK w nauczaniu przedmiotowym. Potrzebne są kursy językowe dla nauczycieli, także na różnych poziomach - aby umożliwić nauczycielom innych przedmiotów udział w programie. Wyzwanie stanowi dotąd zwykle zaniedbywana komunikacja i edukacja międzykulturowa. Zadaniem organów prowadzących i nadzorujących szkoły jest zapewnienie szkołom warunków i wsparcia dla rozwoju eTwinngu w szkole - w tym również poprzez ewaluację zewnętrzną - oraz promowanie i nagradzanie tych szkół i przedszkoli, które potrafią skutecznie wykorzystać eTwinningu dla swojego rozwoju. Dotychczasowy dynamiczny rozwój eTwinningu w Polsce, jak również określone nową podstawą programową wymagania dają prawo przypuszczać, że program będzie coraz powszechniej wykorzystywany. Umiejętne posługiwanie się tym narzędziem, jakim jest program eTwinning prowadzi do efektywnej realizacji nowej podstawy programowej, czyniąc edukację skuteczną, przyjazną i nowoczesną. Skutkuje lepszym przygotowaniem absolwentów do sprawnego i odpowiedzialnego funkcjonowania we współczesnym świecie, a to przecież jest istotą aktualnej reformy oświaty. 1 Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół(Dz. U. z 2009 r. nr 4, poz.17) 2 Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 marca 2009 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach publicznych (Dz. U. Nr 54, poz. 422) 3 Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 8 czerwca 2009 r. w sprawie dopuszczania do użytku w szkole programów wychowania przedszkolnego i programów nauczania oraz dopuszczania do użytku szkolnego podręczników (Dz. U. Nr 89, poz. 730) 4 Umiejętności wg NPP: czytanie, myślenie matematyczne, myślenie naukowe, umiejętność komunikowania się w języku ojczystym i w językach obcych, umiejętność posługiwania się nowoczesnymi technologiami informacyjnymi i komunikacyjnymi, umiejętność uczenia się, umiejętność pracy zespołowej Postawy wg NPP: uczciwość, wiarygodność, odpowiedzialność, wytrwałość, poczucie własnej wartości, szacunek do innych ludzi, ciekawość poznawcza, kreatywność, przedsiębiorczość, gotowość do podejmowania inicjatyw, do pracy zespołowej oraz kultura osobista; postawa obywatelska, poszanowanie tradycji i kultury własnego narodu, a także innych kultur i tradycji 5 Zalecenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dn.18.12.2006 r. w sprawie kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie 2006/962/WE) 6 porozumiewanie się w języku ojczystym, porozumiewanie się w językach obcych, kompetencje matematyczne i podstawowe kompetencje naukowo-techniczne, kompetencje informatyczne, umiejętność uczenia się, kompetencje społeczne i obywatelskie, inicjatywność i przedsiębiorczość oraz świadomość i ekspresja kulturalna ?? ?? ?? ?? 6